Jak uprawiać szparagi?

Myślisz o własnych, chrupiących szparagach prosto z grządki, ale nie wiesz od czego zacząć? W tym tekście poznasz sprawdzony sposób na założenie szparagarni, tak by służyła ci przez długie lata. Dowiesz się też, jak dobrać odmiany, prowadzić uprawę i poradzić sobie z chorobami oraz szkodnikami.

Czym wyróżniają się szparagi w ogrodzie?

Szparag lekarski (Asparagus officinalis) to bylina, która może rosnąć na jednym miejscu nawet kilkanaście lat. Jadalne są młode pędy, czyli wypustki szparagów, zbierane wiosną zanim zdążą zdrewnieć. W naturze gatunek ten spotkasz na wielu kontynentach, ale w ogrodzie zachowuje się jak roślina silnie związana z miejscem i lubi stabilne warunki.

W uprawie dominuje jeden gatunek, ale występują dwie formy handlowe: zielone szparagi oraz białe szparagi. Różnica nie wynika z odmiany, tylko ze sposobu uprawy. Zielone wypustki wyrastają swobodnie nad ziemię i pod wpływem słońca się wybarwiają, a białe rosną przysypane ziemią, bez dostępu światła. Dla wielu ogrodników to pierwszy poważny wybór: stawiać na intensywnie zielony smak czy na delikatne, bielone pędy.

Dziesięć ugotowanych wypustek dostarcza około 225 mikrogramów kwasu foliowego, około 25 mg witaminy C i tylko około 33 kcal, co czyni szparagi idealnym warzywem do lekkiej diety.

W młodych częściach znajduje się asparagina, która sprzyja spadkowi ciśnienia, rozszerzeniu naczyń wieńcowych i działa moczopędnie. Duża ilość błonnika pomaga uregulować pracę jelit, a rutyna i inne przeciwutleniacze wspierają naczynia krwionośne oraz skórę. Nic dziwnego, że w wielu krajach, od Francji po Chiny, szparag uznawany był za roślinę nie tylko jadalną, ale też leczniczą.

Jak przygotować stanowisko pod uprawę szparagów?

Szparagarnia to inwestycja na lata. Roślina tworzy głęboki system korzeniowy, sięgający nawet 3 m w głąb i ponad 2 m wszerz, dlatego miejsce trzeba wybrać z dużą rozwagą. Raz posadzone szparagi bardzo źle znoszą przesadzanie, a każdy błąd na starcie odbije się na późniejszych plonach.

Stanowisko i gleba

Najlepsze miejsce na uprawę to część ogrodu w pełnym słońcu, osłonięta od silnych wiatrów. Wysokie pędy łatwo się wyłamują, dlatego w przewiewnych ogrodach rośliny często wymagają podwiązywania. Zdarza się, że na otwartej działce szparagi wyglądają pięknie tylko do pierwszej wichury, a później kładą się na sąsiednie grządki.

Gleba powinna być żyzna, przepuszczalna i umiarkowanie wilgotna, o odczynie w okolicach pH 6,0–7,5. Zbyt ciężkie, gliniaste i stale mokre podłoże sprzyja gniciu karp i rozwojowi zgnilizn. Jesienią przed założeniem szparagarni dobrze jest glebę głęboko przekopać, usunąć większe kamienie i rozluźnić strukturę, żeby korzenie mogły swobodnie penetrować głębsze warstwy podłoża.

W ogrodzie, w którym planujesz szparagarnie, szczególnie warto postawić na takie cechy stanowiska:

• brak zastoin wodnych po deszczu,
• brak cienia rzucanego przez drzewa i wysokie budynki,
• osłona od silnych, wysuszających wiatrów,
• gleba lekka lub średnio zwięzła, łatwo nagrzewająca się wiosną.

Jak nawozić szparagi?

Przy roślinach wieloletnich silne nawożenie azotem nie jest dobrym pomysłem, bo pędy robią się wtedy mniej zwarte i bardziej podatne na choroby. Zdecydowanie lepiej działa nawożenie organiczne. Jesienią w roku poprzedzającym sadzenie warto rozrzucić dobrze rozłożony obornik, ziemię kompostową lub wysiać nawozy zielone, a następnie wszystko głęboko przekopać. Na mniejszych działkach sprawdza się też obornik granulowany, który poprawia strukturę gleby.

W kolejnych latach dawkę nawozu organicznego można powtarzać co około trzy sezony. Raz w roku, najlepiej tuż po zakończeniu zbiorów, można uzupełnić niedobory nawozem mineralnym przeznaczonym do warzyw. Jeśli badanie gleby wykaże zbyt niski odczyn, pomocne będzie wapnowanie dolomitem, które podniesie pH i ograniczy rozwój niektórych chorób glebowych.

Jak zaplanować wielkość szparagarni?

Szparagi rosną długo i zajmują sporo miejsca. Przyjmuje się, że na jednego fana tego warzywa warto przeznaczyć nawet 25–30 karp. W praktyce wiele osób zaczyna od mniejszej liczby roślin i po kilku sezonach żałuje, że nie przewidziało większej powierzchni. Czy rzeczywiście potrzebujesz aż tyle? To zależy od tego, jak często chcesz podawać szparagi i czy planujesz je mrozić lub kisić.

Trzeba pamiętać, że rzędy szparagów prowadzi się szeroko. Odległość między rzędami wynosi zwykle 120–160 cm, a rośliny w rzędzie sadzi się co 30–40 cm. Po kilku latach nadziemne pędy tworzą gęste, wysokie „pióropusze”, które wypełniają całą wyznaczoną przestrzeń. Lepiej więc od razu wyznaczyć szparagarni stałe miejsce, z dala od drzew owocowych i krzewów jagodowych.

Jak sadzić karpy i prowadzić uprawę?

Do szybkiego wejścia w plon najłatwiej dojść, sadząc gotowe karpy szparagów. To fragmenty kłączy z pąkami i długimi korzeniami, zwykle jedno lub dwuletnie. Jakość karp decyduje o tym, jak szybko rośliny się przyjmą i jak wyrównane będą przyszłe wypustki.

Sadzenie karp krok po kroku

Najpierw wytycza się rzędy. Co 120–150 cm kopie się rowy o szerokości około 40 cm i głębokości 25 cm, a wydobytą ziemię usypuje po obu stronach. Na dnie rowu formuje się co 35–40 cm niewielkie kopczyki ziemi, na których układa się karpy tak, by korzenie swobodnie zwisały po bokach. Górna część karpy powinna po zasypaniu znaleźć się 10–15 cm pod powierzchnią gruntu.

Warto zwrócić uwagę na kierunek, w którym na karpie widoczny jest ślad po starym pędzie i zawiązek nowej wypustki. Kolejne pędy co roku „przesuwają się” w tym samym kierunku, dlatego lepiej nie sadzić sąsiednich roślin „nosami” do siebie. Po rozłożeniu karp rowy zasypuje się ziemią, powierzchnię wyrównuje i całość obficie podlewa. Na glebach lekkich można w pierwszym roku pozostawić nieco płytsze zasypanie, a jesienią dosypać brakującą warstwę.

Rozmnażanie szparagów z nasion

Szparagi można też rozmnażać z nasion. Wysiew przeprowadza się na rozsadniku od początku kwietnia, w rzędy oddalone od siebie o 40–45 cm. Nasiona umieszcza się co 4–5 cm, a po wschodach siewki się przerywa, zostawiając rośliny co około 10 cm, żeby miały miejsce do rozwoju. Jesienią przycina się nadziemne części, a przed zimą rozsadnik okrywa słomą lub liśćmi.

Wiosną następnego roku, najlepiej na przełomie marca i kwietnia, z rozsadnika wykopuje się młode karpy i przenosi na miejsce stałe. Każda powinna mieć przynajmniej 15 długich korzeni i kilka wyraźnych pąków. Zbyt późne sadzenie, gdy jest już ciepło i sucho, powoduje gorsze przyjmowanie roślin. Teoretycznie możliwy jest też podział dorosłych karp, ale rośliny źle znoszą taki zabieg i z jednej karpy uzyskuje się zaledwie kilka słabszych sadzonek.

Pielęgnacja w kolejnych latach

W pierwszym i drugim roku po posadzeniu najważniejsze jest systematyczne odchwaszczanie i podlewanie w okresach suszy. Młode karpy mają jeszcze płytki system korzeniowy, dlatego niedobór wody szybko odbija się na wzroście. Chwasty konkurują nie tylko o wodę i składniki pokarmowe, ale też o dostęp światła, co u młodych roślin oznacza wyraźne osłabienie.

Uprawa zielonych szparagów jest prostsza, bo prowadzi się je „na płasko”. Przy szparagach bielonych nad rzędami usypuje się wały ziemi, i robi się to najpóźniej w momencie pojawienia się pierwszych wypustek. Jesienią pędy przycina się przy ziemi i usuwa z plantacji, co ogranicza zimowanie patogenów i szkodników. Przy ekspozycji na silny wiatr warto rozciągnąć wzdłuż rzędów lekką konstrukcję z palików i sznurka, żeby wysokie pędy nie łamały się pod własnym ciężarem.

Przy dobrej pielęgnacji jedna szparagarnia może plonować 10–15 lat na poziomie pozwalającym zebrać co roku grube, wyrównane wypustki.

Kiedy zbierać szparagi i jak je przechowywać?

Zbiór szparagów zaczyna się najczęściej w trzecim roku po posadzeniu karp. Pod koniec drugiego sezonu warto ocenić rośliny. Jeśli pojedyncze okazy dorastają do około 150 cm wysokości i mają kilka grubych pędów, można planować zbiory w kolejnym roku. Słabiej rosnącym roślinom lepiej dać jeszcze jeden sezon na wzmocnienie.

Wypustki do zbioru powinny mieć 15–20 cm długości. Zielone szparagi zwykle ścina się raz dziennie, o stałej porze, ostrym nożem tuż przy ziemi. Białe zbiory są bardziej pracochłonne, bo pędy trzeba pozyskiwać nawet dwa razy na dobę, zanim wyjdą nad powierzchnię wału ziemnego i zzielenieją. Sezon zaczyna się najczęściej pod koniec kwietnia, trwa w maju i przy dobrze rozwiniętych plantacjach kończy się około połowy czerwca lub najpóźniej w okolicach 20 czerwca.

O trwałości i jakości wypustek po zbiorze decyduje to, jak szybko je schłodzisz i w jakich warunkach je przechowasz. W codziennym użytkowaniu przydają się proste zasady przechowywania szparagów:

• po zbiorze jak najszybciej przenieś pędy do chłodnego, zacienionego miejsca,
• w lodówce ustaw szparagi pionowo, dolnymi końcami w niewielkiej ilości wody lub na wilgotnym ręczniku,
• nie trzymaj ich razem z owocami wydzielającymi dużo etylenu, na przykład z jabłkami,
• planuj zbiory tak, by zjeść lub przetworzyć pędy w ciągu kilku dni od ścięcia.

Po sezonie intensywnego zbioru trzeba roślinom pozwolić odbudować zapasy w karpach. Dlatego po połowie czerwca zbiory się przerywa, rośliny zasila kompostem lub nawozem do warzyw i zostawia aż do naturalnego zżółknięcia oraz zaschnięcia pędów.

Jakie choroby, szkodniki i odmiany szparagów warto znać?

Szparagi dobrze prowadzone są zaskakująco mało problematyczne, ale na niekorzystnych glebach lub przy gęstym sadzeniu pojawiają się choroby grzybowe i szkodniki. Wybór odmiany ma tu duże znaczenie, bo część kultywarów lepiej radzi sobie z szarą pleśnią czy rdzawymi plamami.

Choroby szparagów

Jedną z najczęstszych chorób jest rdza szparaga. Już od kwietnia na pędach pojawiają się żółte plamy, które szybko zmieniają barwę na pomarańczową, a w połowie czerwca widać rdzawobrązowe skupienia zarodników. Pędy przedwcześnie żółkną i zamierają, co obniża plon w kolejnym roku. Ograniczenie choroby polega na zakładaniu plantacji w nowych miejscach, stosowaniu odmian odpornych, usuwaniu porażonych roślin oraz resztek po wegetacji i stosowaniu biopreparatów Biosept Active lub Polyversum WP, a w razie potrzeby także środka grzybobójczego Amistar 250SC.

W drugiej połowie sezonu pojawia się często szara pleśń. Pędy żółkną, zamierają i pokrywają się szarym nalotem, a grzyb zimuje w resztkach roślinnych. Sprzyja jej wysoka wilgotność powietrza i słaba przewiewność plantacji. Pomaga przerzedzenie zbyt gęstych nasadzeń, dobór odmian o luźnym pokroju, na przykład ‘Grolim’ czy ‘Schwetzinger Meisterschuss’, regularne usuwanie zaschniętych części jesienią oraz stosowanie preparatu Switch 62,5WG.

Na glebach ciężkich i długo mokrych pojawia się zgnilizna korzeni i podstawy łodygi. Rośliny wiosną więdną, brunatnieją i szybko zamierają, a przy ziemi bywa widoczny różowawy nalot grzybni. Tutaj najważniejsze jest unikanie podmokłych stanowisk, poprawa struktury gleby oraz usuwanie porażonych egzemplarzy z plantacji. W ciepłe, wilgotne lata występuje też purpurowa plamistość pędów, objawiająca się drobnymi plamami z jasnym środkiem i brunatnoczerwonym brzegiem, które z czasem zlewają się i powodują zamieranie gałązek.

Najlepszą obroną przed chorobami szparagów jest połączenie przewiewnego stanowiska, lekkiej gleby oraz systematycznego usuwania i niszczenia wszystkich resztek roślinnych po zakończeniu sezonu.

Szkodniki szparagów

Największą zmorą szparagarni jest poskrzypka szparagowa, niewielki czerwony chrząszcz, który zjada młode pędy i liściokształtne gałązki. Dorosłe owady siadają chętnie na szczytach wypustek i przy najmniejszym poruszeniu spadają w dół. W ogrodzie przydomowym bardzo skuteczny jest ręczny zbiór do naczynia z wodą oraz odrobiną płynu do mycia naczyń, trzymanego pod roślinami.

Na szparagach mogą pojawić się także mszyca szparagowa, trzep szparagówka czy śmietka glebowa. Ich liczebność ogranicza się przez jesienne usuwanie zaschniętych pędów, ściółkowanie międzyrzędzi i wspieranie pożytecznych owadów drapieżnych. W większości ogrodów szkodniki te nie niszczą całej plantacji, o ile regularnie zaglądasz do szparagarni i reagujesz na pierwsze objawy żerowania.

Które odmiany szparagów wybrać?

W sprzedaży dominują odmiany męskie pochodzenia holenderskiego. Należą do nich między innymi ‘Franklin’, ‘Grolim’, ‘Backlim’, ‘Avalim’, ‘Herkolim’ i ‘Gijnlim’. Dają bardzo wysoki, wyrównany plon, wypustki są grube i proste, a rośliny prawie nie zawiązują nasion. Dzięki temu plantacja nie zachwaszcza się siewkami. W zamian oczekują jednak żyznej, dobrze uprawionej gleby i regularnego nawożenia.

Odmiany dwupienne, takie jak ‘Eposs’, ‘Huchel’s Alpha’ czy ‘Schwetzinger Meisterschuss’, pochodzą głównie z Niemiec. Plonują nieco słabiej niż typowe odmiany holenderskie, ale mają mniejsze wymagania glebowe i wyższą odporność na choroby, zwłaszcza na szarą pleśń. Ich wypustki są bardzo wysokiej jakości i nadają się zarówno na uprawę białą, jak i zieloną. Dla ogrodników amatorów to często bezpieczniejszy wybór.

Dobierając odmianę, warto dopasować ją do własnej gleby i stylu pracy w ogrodzie. Na lekkich piaskach i przy systematycznej pielęgnacji świetnie poradzą sobie nowoczesne odmiany męskie. Na cięższych polskich glebach, gdzie trudno o idealne warunki, bezpieczniejszy bywa wybór odmian dwupiennych o większej tolerancji na błędy i wahania pogody. Dzięki temu twoja szparagarnia ma szansę cieszyć oczy i podniebienie przez wiele sezonów.