Jak uprawiać rabarbar: poradnik krok po kroku

Masz ochotę na własny kompot albo ciasto z rabarbarem, ale nie wiesz, jak go uprawiać w ogrodzie? W tym poradniku krok po kroku przeprowadzę cię przez wybór miejsca, odmiany i pielęgnację rabarbaru. Dzięki temu z kilku sadzonek zrobisz trwałą plantację, która będzie plonowała przez wiele lat.

Co warto wiedzieć o rabarbarze?

Rabarbar ogrodowy (Rheum rhaponticum), nazywany też rzewieniem zwyczajnym, to bylina z rodziny rdestowatych. W naturze pochodzi z Azji Środkowej, Bułgarii i południowej Syberii, ale od dawna świetnie radzi sobie w polskich ogrodach. Jedna kępa może rosnąć w tym samym miejscu nawet kilkanaście lat, dlatego raz wybrane stanowisko ma ogromne znaczenie.

Dorosła roślina dorasta zwykle do około 1–1,5 m wysokości. Pod ziemią tworzy grubą karpę z licznymi korzeniami spichrzowymi, w których magazynuje zapasy. To właśnie z tej karpy co roku wyrastają ogromne liście na mięsistych ogonkach. W pierwszych dwóch latach pęd jest silnie skrócony, później roślina może wypuszczać nawet dwumetrowy pęd kwiatostanowy, który po wydaniu nasion zamiera.

Budowa i część jadalna rabarbaru

Największą ozdobą rabarbaru są wielkie blaszki liściowe osadzone na długich ogonkach. To właśnie ogonek liściowy jest częścią jadalną. Może mieć barwę zieloną, różową, malinową lub ciemnoczerwoną, w zależności od odmiany. Od spodu jest wyraźnie bruzdowany, co odróżnia rabarbar ogrodowy od kędzierzawego, który ma ogonki gładkie.

Sama blaszka liściowa nie nadaje się do jedzenia. Zawiera bardzo dużo kwasu szczawiowego i innych związków, które w większej ilości mogą mocno zaszkodzić. Jadalne są wyłącznie ogonki, z których obiera się ewentualnie zewnętrzną, najtwardszą skórkę.

Wartości odżywcze i bezpieczeństwo

Świeże ogonki rabarbaru są lekkie i niskokaloryczne. W 100 g znajduje się około 15 kcal, niewielka ilość białka i tłuszczu, za to dużo wody i cenny pakiet minerałów. Rabarbar dostarcza fosforu, wapnia, magnezu, potasu, sodu, a także jodu, żelaza, cynku i manganu. Charakterystyczny kwaśny smak pochodzi od kwasu jabłkowego.

Trzeba jednak uważać na obecność kwasu szczawiowego, szczególnie w liściach i starych ogonkach. Związki szczawianowe mogą odkładać się w nerkach w postaci kamieni. Dlatego nie warto jeść rabarbaru codziennie w bardzo dużych ilościach, a osoby z kamicą nerkową powinny ograniczyć jego spożycie. Herbatki z korzenia rabarbaru działają przeczyszczająco, więc sięgaj po nie z umiarem.

Do jedzenia wybieraj wyłącznie ogonki liściowe rabarbaru, a liście traktuj jako odpad – mogą być wręcz trujące przy większej ilości.

Jak wybrać miejsce i glebę pod rabarbar?

Rabarbar uchodzi za roślinę mało kłopotliwą, ale jeśli chcesz mieć grube, soczyste łodygi, musisz dać mu dobre stanowisko. Kępa z roku na rok się rozrasta, dlatego od razu zaplanuj dla niej sporo przestrzeni. Jedna dorosła roślina potrzebuje przynajmniej 1 m², a silnie rosnące odmiany nawet trochę więcej.

Stanowisko i nasłonecznienie

W polskim klimacie rabarbar zimuje bez problemu. Znosi mrozy, a młode pąki potrafią przetrwać krótkie spadki temperatur. Lubi jednak ciepłe i osłonięte miejsca. Najsłodsze ogonki tworzy, gdy przez większość dnia jest nasłoneczniony i temperatura przekracza 20°C. W lekkim półcieniu również urośnie, ale plon bywa niższy i mniej intensywnie wybarwiony.

Bardzo ważna jest ochrona przed wiatrem, który wysusza liście i wychładza glebę. Rabarbar można z powodzeniem posadzić przy płocie, ścianie budynku albo w dużej donicy na słonecznym tarasie. W pojemnikach trzeba jednak podlewać częściej niż w gruncie.

Gleba i przygotowanie podłoża

Korzenie rabarbaru sięgają głęboko, dlatego najlepiej rośnie na żyznych, próchnicznych glebach o obojętnym odczynie. Bardzo dobrze sprawdzają się czarnoziemy, mady i czarne ziemie, które dobrze trzymają wodę, ale nie są zalewane. Na piaskach lub bardzo ciężkiej glinie roślina będzie się męczyć.

Stanowisko warto przygotować już w połowie lata poprzedzającego sadzenie. Glebę przekop, usuń perz i inne trwałe chwasty, a następnie zasil ją obornikiem lub dobrze rozłożonym kompostem. Przyjmuje się, że na 100 m² pod rabarbar daje się 6–7 kg obornika. Jeśli wprowadzasz obornik jesienią, sadzenie najlepiej wykonać w kolejnym roku.

Jeśli planujesz kilka roślin, możesz ułatwić sobie pracę, trzymając się prostego schematu przygotowania miejsca:

• wyznaczenie stałego miejsca na plantację rabarbaru z zapasem przestrzeni na rozrost kęp,
• dokładne usunięcie chwastów, szczególnie perzu i ostów,
• wzbogacenie podłoża obornikiem lub grubą warstwą kompostu,
• sprawdzenie odczynu gleby i ewentualne wapnowanie, jeśli ziemia jest zbyt kwaśna.

Jakie odmiany rabarbaru posadzić?

Na rynku dostępnych jest wiele odmian, które różnią się kolorem ogonków, terminem plonowania oraz odpornością na mróz i wybijanie w pędy kwiatostanowe. Warto połączyć wczesne i późne odmiany, aby wydłużyć okres zbioru. W Polsce szczególnie dobrze sprawdza się kilka sprawdzonych typów rabarbaru.

Najczęściej uprawiane są odmiany o czerwonych lub różowych ogonkach, bo wyglądają atrakcyjnie w kompocie i cieście. Z kolei odmiany zielone bywają mniej efektowne, ale często są bardzo plenne i wytrzymałe. Dobierając odmianę, zwróć uwagę na smak, kolor i podatność na choroby.

Odmiany wczesne

Do wczesnych odmian, które dają plon już od marca lub kwietnia, należy między innymi ‘Wczesny Hosera’ o zielonkawo-czerwonych ogonkach. Ciekawie wygląda także ‘Karpow Lipskiego’, tworząca intensywnie czerwone ogonki z dużą zawartością witaminy C. Z kolei ‘Wiśniowy’ ma ciemnoczerwone ogonki i bardzo dobry smak.

Bardzo popularny jest też rabarbar ‘Holsteiner Blut’, w wielu źródłach opisywany jako wczesny lub średnio wczesny. Ma smukłe, żywo czerwone łodygi i wyraźnie kwaśny, aromatyczny smak. Odmiana ‘Queen Viktoria’ ma natomiast zielone ogonki, ale jest ceniona za wczesność i dobre plonowanie.

Odmiany średnio wczesne i późne

Dla osób, które chcą zbierać rabarbar przez dłuższy czas, dobrym wyborem są odmiany średnio wczesne takie jak ‘Victoria’. Tworzy ona mięsiste ogonki w kolorze czerwono-zielonym z jasnoróżowym miąższem i rzadko wybija w pędy kwiatostanowe. Dzięki temu więcej sił roślina przeznacza na plon.

W grupie odmian późnych warto wymienić ‘Malinowy’. Daje czerwone ogonki o ciekawym smaku, choć bywa nieco bardziej włóknisty i podatny na choroby niż inne odmiany. Często sadzona jest też odmiana ‘Lider’ – ma jasnoróżowe, grube i kruche ogonki i dobrze znosi niższe temperatury.

Dla łatwiejszego porównania kilku popularnych odmian możesz posłużyć się prostą tabelą:

Jak sadzić, rozmnażać i pielęgnować rabarbar?

Jedna dobrze prowadzona kępa potrafi wydać dużo ogonków, ale wymaga mocnego startu. Najlepsze efekty daje sadzenie z karp, czyli gotowych sadzonek, a nie z nasion. Uprawa z nasion daje rośliny bardzo zróżnicowane i zwykle słabsze.

Sadzenie krok po kroku

Rabarbar sadzi się najczęściej na początku września, tak by roślina zdążyła się ukorzenić przed zimą. Możliwe jest też sadzenie wiosenne, ale wówczas na zbiory poczekasz dłużej. Odmiany słabiej rosnące sadzi się zwykle w rozstawie 100–150 × 100–120 cm, a silnie rosnące nawet 150–200 × 120–150 cm.

Karpę umieszcza się w dołku tak, aby wierzchołek wzrostu znalazł się 2–3 cm pod powierzchnią ziemi. Po posadzeniu roślinę obficie podlej. Jeśli masz świeży obornik, stosuj go pod przedplon, a pod sam rabarbar dawaj głównie kompost lub dobrze rozłożony obornik, który nie poparzy korzeni.

Przy zakładaniu małej domowej plantacji warto trzymać się prostego mini-harmonogramu sadzenia:

1. lato – przekopanie miejsca pod rabarbar i zasilenie go obornikiem lub kompostem,
2. późne lato – staranne odchwaszczenie i wyrównanie powierzchni,
3. wczesna jesień – sadzenie karp w wybranej rozstawie,
4. zima – pozwolenie roślinom na spokojne ukorzenienie i wejście w stan spoczynku.

Rozmnażanie przez podział karp

Planując większą liczbę roślin, najtaniej jest rozmnożyć rabarbar samodzielnie. W tym celu wykorzystuje się podział starych karp. Po około dwóch latach od posadzenia wykopujesz karpę i dzielisz ostrym narzędziem na kilka części. Najlepiej dzielą się rośliny starsze, dobrze rozbudowane.

Każda sadzonka powinna mieć co najmniej jeden silny pąk i fragment korzenia, a jej masa nie może być mniejsza niż 0,25–0,3 kg. Z jednej karpy uzyskuje się zwykle 6–8 nowych roślin. Tak przygotowane części sadzisz ponownie, pamiętając o zachowaniu podobnej głębokości i rozstawy jak przy pierwotnym sadzeniu.

Codzienna pielęgnacja i nawożenie

Rabarbar jest rośliną bardzo żarłoczną. Przed sadzeniem wymaga większej dawki obornika, a w kolejnych latach warto go dokarmiać co 2–3 lata kolejną porcją w ilości 4–5 kg na 100 m². W sezonie wegetacyjnym można stosować nawozy mineralne z przewagą azotu i potasu do połowy lata, czyli po zakończeniu głównych zbiorów.

Roślina kocha wodę, więc ziemia powinna być stale lekko wilgotna, zwłaszcza w czasie suszy i intensywnego wzrostu. Wiosną dobrze jest rozłożyć wokół kęp warstwę kompostu jako ściółkę. Taka ściółka zatrzymuje wilgoć, ogranicza chwasty i powoli oddaje składniki pokarmowe, ale nie przykrywaj nią samej korony rośliny.

Wiosną systematycznie usuwaj pędy kwiatostanowe rabarbaru – dzięki temu roślina kieruje siły w ogonki, a nie w kwiaty i nasiona.

Kiedy zbierać rabarbar i jak chronić go przed chorobami?

Pierwszego roku po posadzeniu warto dać roślinie spokój. Pozostaw ogonki na kępie, aby zbudowała silny system korzeniowy. Pełne zbiory zaczyna się zwykle w drugim lub trzecim roku, kiedy karpa jest dobrze wyrośnięta.

Zasady zbioru ogonków

Zbiór rabarbaru zaczyna się zwykle pod koniec kwietnia lub w maju, gdy ogonki osiągają długość 25–30 cm. Nie obcinaj ich nożem, lecz zdecydowanym ruchem wyłamuj nisko przy ziemi. Z każdej rośliny zabieraj najwyżej jedną trzecią liści w jednym terminie, aby jej nie osłabić.

Najlepsze plony uzyskuje się między piątym a siódmym rokiem uprawy, ale kępy mogą plonować znacznie dłużej. Zbiory warto zakończyć najpóźniej w czerwcu, aby roślina mogła odbudować liście przed zimą. Choć ogonki często nadają się do jedzenia później, intensywne zrywanie latem skraca żywotność całej plantacji.

Choroby i szkodniki rabarbaru

W wilgotne lata rabarbar bywa atakowany przez choroby grzybowe. Jedną z groźniejszych jest zgnilizna szyjki i podstawy łodygi, która rozpoczyna się od gnicia pąków tuż pod powierzchnią ziemi. Tkanka karpy brunatnieje, czernieje i ulega mokrej zgniliźnie, a na korzeniach pojawiają się głębokie zagłębienia.

Inne choroby to askochytoza i antraknoza rabarbaru. Askochytoza powoduje mozaikowate przebarwienia i czerwono-brązowe plamy, które wykruszają się od środka, a antraknoza – małe wodniste plamki na liściach i ogonkach, prowadzące nawet do zamierania całych liści. Ograniczysz ryzyko chorób, sadząc zdrowe karpy, nie zagęszczając nadmiernie roślin i unikając stanowisk po truskawkach lub w sadach, gdzie choroby łatwo się przenoszą.

Na rabarbarze mogą wystąpić także szkodniki, które osłabiają liście i ogonki:

• pchełka burakowa – wygryza liczne drobne otworki w młodych liściach,
• paciepnica ziemniaczana – gąsienice drążą korytarze w ogonkach, powodując wyciekanie galaretowatej cieczy,
• błyszczka jarzynówka – larwy zjadają miękisz liści, pozostawiając same nerwy,
• różne gatunki ślimaków – chętnie zjadają młode liście i uszkadzają blaszkę.

Podstawą ochrony jest regularne odchwaszczanie, usuwanie resztek roślin po zbiorach oraz obserwacja roślin. Silnie porażone ogonki i liście lepiej usuwać z działki niż wrzucać na kompost. W razie potrzeby możesz sięgnąć po dopuszczone środki biologiczne lub chemiczne, lecz zawsze stosuj je zgodnie z etykietą i zachowaj okres karencji przed zbiorem.

Najlepszą „tarczą” dla rabarbaru jest mocna, dobrze nawożona karpa rosnąca na czystym, nieprzegrzanym stanowisku – taka roślina znacznie lepiej znosi atak chorób i szkodników.